Het Securitel-dossier (8/8): de cirkel rond

Op 11 juni 1997, in de vergadering die pas om 2.17 uur 's nachts werd gesloten, dienden drie Kamerleden samen vier moties in. Drie gingen over Nederland: er moest snel aan de Kamer worden gerapporteerd, er moest een coördinatiepunt komen en er moest een Algemeen Notificatiebureau komen. De vierde ging over Europa. Wat die vierde vroeg is er nooit gekomen, en daarom eindigt deze serie niet met een afronding maar met een openstaande rekening.

De motie die om duidelijkheid vroeg

Motie nr. 12 was van De Graaf, medeondertekend door Van Oven en Voûte-Droste. Zij overwoog "dat voor de toekomst volstrekte duidelijkheid dient te bestaan over de rechtsgevolgen van het door lidstaten van de Europese Unie niet naleven van de notificatievoorschriften" in richtlijn 83/189/EEG, en "dat duidelijkheid niet volledig wordt verschaft door de jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie". Het verzoek aan de regering: dring er bij Commissie en Raad op aan dat de richtlijn zo wordt gewijzigd "dat de precieze rechtsgevolgen van het niet naleven van voorschriften uitdrukkelijk in de richtlijn zelf worden vermeld". De Kamer nam de motie diezelfde nacht aan.

De indieners vroegen dus niet om een nieuwe regel. Zij vroegen of de bestaande regel opgeschreven kon worden, want die stond alleen in arresten.

Wat ervan kwam

Richtlijn 83/189/EEG is sindsdien tweemaal integraal opnieuw vastgesteld. Op 22 juni 1998, zes dagen na het arrest-Lemmens, kwam richtlijn 98/34/EG. In 2015 volgde richtlijn (EU) 2015/1535, die volgens haar eigen eerste overweging tot stand kwam "ter wille van de duidelijkheid en een rationele ordening van de tekst".

In geen van beide teksten komen de woorden rechtsgevolg, buiten toepassing, niet-toepasselijk, tegenwerpbaarheid, nietigheid of sanctie voor. Wie vandaag richtlijn (EU) 2015/1535 opent, vindt twaalf artikelen over melden, wachten en overleggen, en geen letter over wat er gebeurt als een lidstaat dat niet doet.

Het antwoord staat dus nog altijd uitsluitend in de rechtspraak: in het arrest van Koninginnedag uit 1996, en in de arresten die daarna volgden. Wie zich erop wil beroepen, is aangewezen op een rechter in een concreet geschil, en moet bovendien binnen het doel van de richtlijn vallen.

Wat er wél kwam: een apparaat

De moties over het coördinatiepunt en het notificatiebureau kregen wel navolging. Sterker nog, een deel van het werk was al begonnen. In zijn brief van 4 juni 1997 kondigde minister Wijers aan dat Economische Zaken en Justitie maatregelen voorbereidden, "waaronder een nieuwe circulaire over notificatie, de opneming van een rubriek op het ministerraadsformulier en een aanpassing van de Aanwijzingen voor de regelgeving".

Daar kwam een structuur bij, en die is er niet toevallig: volgens het Kenniscentrum voor beleid en regelgeving vormde “de zogenoemde Securitel-affaire waarbij Nederland Europese regels bij het maken van nationale wetgeving niet in acht had genomen” de aanleiding voor de oprichting van de Interdepartementale Commissie Europees Recht in 1997. De notificatiehandleiding die zij in 2003 uitbracht, beschrijft een lopende machine: de subcommissie ICER-N bereidt het Nederlandse standpunt voor in het Europese Comité 98/34, de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer verzorgt de meldingen en rappelleert departementen die de definitieve tekst niet insturen.

De Algemene Rekenkamer hield er in 1998 niettemin een slag om de arm. In haar nawoord benadrukte zij "het belang dat ten behoeve van alle Europese meldingsverplichtingen een sluitend systeem wordt opgezet", een aanbeveling die zij pas deed nadat zij had vastgesteld dat de hersteloperatie zélf geen zekerheid bood buiten de onderzochte technische voorschriften.

De asymmetrie is daarmee compleet. Nederland repareerde zijn eigen administratie. De Europese regel bleef, op het punt waar de motie om vroeg, zoals hij was.

Het protocol dat er nooit was

Dat het kabinet gezocht heeft naar een uitweg, staat vast. In de vragenlijst die drie vaste Kamercommissies op dezelfde 11 juni vaststelden, vroegen zij of het alsnog mogelijk was een protocol aan het Verdrag van Amsterdam te hechten waarin de werking van het Securitel-arrest zou worden beperkt. Het antwoord: "In theorie is het mogelijk (…). Daarvoor zou wel de instemming van alle lid-staten vereist zijn. Praktisch moet het uitgesloten worden geacht die te verkrijgen."

Op de vraag of er een voornemen was geweest zo'n protocol na te streven, antwoordde de regering dat daarvan "nooit sprake" was geweest, maar dat de mogelijkheid "in ambtelijk en politiek overleg (…) ter tafel gekomen" was.

De cirkel sluit in 1986

In diezelfde vragenlijst staat het antwoord dat deze serie rond maakt. Gevraagd naar de Commissiemededeling van 1 oktober 1986 over het niet-nakomen van de meldplicht, bevestigde de regering dat die mededeling gewoon was gepubliceerd, in Publicatieblad C 245 van 1986. Sterker: bij een brief uit 1990 aan de andere departementen was zij "nog eens uitdrukkelijk (…) onder de aandacht gebracht".

Wat er daarna gebeurde, vat het antwoord in één zin samen: "Voor zover kon worden nagegaan is er door het toenmalige kabinet geen actie ondernomen."

Ruim tien jaar tussen de waarschuwing en het nachtdebat, en in die ruim tien jaar één interne brief, het enige dat de regering kon noemen. Dat is het patroon dat deel 2 van deze serie beschreef, hier bevestigd door de regering zelf.

2026: dezelfde figuur, ander land

In 1997 schreef Wijers over de andere lidstaten: "Aanvankelijk waren zij terughoudend met het verstrekken van informatie." Nederland zelf leek "tot nog toe het verst gevorderd" met het analyseren van de gevolgen. Wie het beste inventariseert, is het zichtbaarst schuldig. Over de Europese oplossing schreef hij: "In Europees verband wordt nu gewerkt aan een oplossing van de problematiek, maar het is nog niet duidelijk welke vorm deze zal aannemen en wanneer deze effectief zal zijn."

Negenentwintig jaar later is het antwoord op die zin bekend, althans voor het rechtsgevolg in de richtlijn zelf: geen vorm, nooit effectief.

Wat dat betekent, laat Spanje nu zien. De verplichte V-16-waarschuwingslamp is ingevoerd zonder de technische voorschriften te melden. De Commissie heeft dat schriftelijk bevestigd en verwijst naar de vaste rechtspraak. In de inbreukenpakketten van juni en juli 2026 ontbreekt de zaak. Erkenning zonder consequentie.

Dat is geen onmacht van Brussel. Het niet-melden zelf kan de Commissie wel degelijk voor het Hof brengen: Nederland werd er in de jaren negentig driemaal voor veroordeeld. Verplicht is zij daartoe niet. En het rechtsgevolg kan zij hoe dan ook niet opleggen, want dat staat niet in de richtlijn maar in een arrest. Daar valt niets te handhaven, daar valt alleen iets in te roepen. Door wie binnen het doel van de richtlijn valt: de fabrikant, de concurrent, en mogelijk wie een boete aanvecht die op het niet-gemelde voorschrift zelf rust. Bij een rechter, in een concreet geschil.

De motie van 11 juni 1997 vroeg om dat op te schrijven. Dat is nooit gebeurd. Daarom is dit dossier af, en de zaak niet.

Hoe smal het pad is, laat de Commissie zelf zien. Op 28 juli 2026 antwoordde zij op een klacht van een Duitse ondernemer over niet-gemelde Nederlandse regels dat notificatie niet meer helpt zodra een regel eenmaal is vastgesteld: richtlijn 2015/1535 is "a legal instrument ensuring compliance with EU law at the draft stage, prior to the adoption of legal acts at the national level". Wat dan rest, zijn twee wegen. De regel kan voor de nationale rechter worden aangevochten, want het verzuim maakt hem "unenforceable against individuals in national court proceedings". En daarnaast kan wie er last van heeft een formele klacht indienen, waarna "all relevant Commission services, including DG TAXUD, DG SANTE and DG GROW, will assess the situation in a formalised and coordinated manner". Twee routes dus, en allebei beginnen ze bij iemand anders dan de lidstaat die verzuimde.

Bronnen

• Antwoord van de Europese Commissie, doorgeleid door de Vertegenwoordiging in Duitsland, 28 juli 2026, op een klacht over niet-gemelde Nederlandse productregels; de Commissie noemt daarin zowel de nationale rechter als de formele klachtprocedure, en verwijst naar CIA Security (C-194/94), Ince (C-336/14) en Município de Palmela (C-144/16).
• Debat en stemmingen: Handelingen II 1996/97, nr. 91, p. 6314–6363 (vergadering 11 juni 1997); de sluiting om 2.17 uur en de stemming over motie nr. 12 staan op p. 6363.
• Moties: Kamerstukken II 1996/97, 25 389, nr. 8 (Voûte-Droste c.s.), nr. 9 (Voûte-Droste c.s.), nr. 11 (Van Oven c.s.) en nr. 12 (De Graaf c.s.), alle voorgesteld 11 juni 1997.
• Vragen en antwoorden: Kamerstukken II 1996/97, 25 389, nr. 13, vastgesteld 11 juni 1997 door de vaste commissies voor Economische Zaken, Justitie en Europese Zaken (protocol: vragen 38 en 94; mededeling 1986: vraag 108).
• Brief minister Wijers: Kamerstukken II 1996/97, 25 389, nr. 1, 4 juni 1997.
• Algemene Rekenkamer, "Europese meldingsverplichtingen": Kamerstukken II 1998/99, 26 310, nrs. 1–2, vastgesteld 4 november 1998.
• Richtlijn 98/34/EG van 22 juni 1998 (PbEG L 204) en richtlijn (EU) 2015/1535 van 9 september 2015 (PbEU L 241), beide geraadpleegd via EUR-Lex; geen van beide bevat een bepaling over de rechtsgevolgen van niet-melden.
• Inbreukenpakketten Europese Commissie, besluiten ten aanzien van Spanje: 4 juni 2026 (negen besluiten, waaronder Seveso III, nitraatvervuiling en reizigersgegevens) en 9 juli 2026 (drie besluiten: NIS2, bankfinanciering en beroepskwalificaties). In geen van beide komt richtlijn (EU) 2015/1535 of de V-16 voor; geraadpleegd 1 september 2026.
• Kenniscentrum voor beleid en regelgeving, “De ICER en zijn vaste werkgroepen”: de ICER is in 1997 opgericht naar aanleiding van de Securitel-affaire; ICER-N is een van de drie vaste subcommissies, met voorzitterschap en secretariaat overgedragen van Justitie naar Economische Zaken.
• ICER, Handleiding Notificatie (2003), over ICER-N en de rol van de CDIU.
• Mededeling van de Commissie betreffende de niet-nakoming van bepaalde voorschriften van richtlijn 83/189/EEG, PbEG C 245 van 1 oktober 1986, blz. 4.

Dit is deel 8, de laatste aflevering van Het Securitel-dossier.